مفهوم لجستیک و سطوح تصمیمگیری آن: ۱. لجستیک چیست؟ لجستیک (Logistics) علم و فرایند برنامهریزی، اجرا و کنترل جریان و نگهداری کالا، خدمات و اطلاعات از نقطه مبدأ تا نقطه مصرف است؛ بهگونهای که نیاز مشتری در زمان مناسب، مکان مناسب، مقدار مناسب و با هزینه مناسب تأمین شود. به زبان ساده: Logistics یعنی رساندن «چیز درست» به «مکان درست» در «زمان درست» و با «هزینه مناسب» بنابراین لجستیک فقط به معنای «حمل کالا» نیست؛ بلکه مجموعهای از تصمیمها درباره حملونقل، موجودی، انبارداری، سفارش، مسیریابی و جریان منابع است. ۲. لجستیک و زنجیره تأمین دو مفهوم Logistics و Supply Chain Management (SCM) ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند، اما یکسان نیستند. Supply Chain Management دیدگاهی گستردهتر دارد و کل شبکه تأمین، تولید، توزیع و مشتری را در بر میگیرد. در مقابل،Logistics بیشتر بر مدیریت و بهینهسازی جریان کالا، اطلاعات و منابع در این شبکه تمرکز دارد. بهصورت ساده: مدیریت کل شبکه تأمین (Supply Chain Management) مدیریت جریان منابع در شبکه (Logistics) بنابراین لجستیک را میتوان یکی از اجزای اصلیSupply Chain Management دانست. ۳. فعالیتهای اصلی لجستیک مهمترین فعالیتهای لجستیکی عبارتاند از:
Transportation — حملونقل
Warehousing — ا نبارداری
Inventory Management — مدیریت موجودی
Order Processing — پردازش سفارش
Material Handling — جابهجایی مواد
Packaging — بستهبندی
Distribution — توزیع
Routing — مسیریابی
Information Management — مدیریت اطلاعات
این فعالیتها به یکدیگر وابستهاند و تصمیمگیری درباره هر یک میتواند بر هزینه و عملکرد سایر بخشها اثر بگذارد. ۴. انواع لجستیک بر اساس جهت جریان ۴-۱— لجستیک ورودی (Inbound Logistics) مدیریت جریان مواد اولیه، قطعات و کالا از تأمینکنندگان به سازمان یا کارخانه. Supplier → Factory مثال: انتقال مواد اولیه از تأمینکنندگان به کارخانه تولید خودرو. ۴-۲— لجستیک داخلی (Internal Logistics) مدیریت جریان مواد و محصولات در داخل یک سازمان یا کارخانه. Raw Material Warehouse--> Production --> Finished Goods Warehouse هدف میتواند کاهش زمان جابهجایی، کاهش موجودی در جریان ساخت و استفاده بهتر از منابع باشد. ۴-۳ — لجستیک خروجی (Outbound Logistics) مدیریت جریان محصولات نهایی از تولیدکننده به مراکز توزیع، فروشگاهها یا مشتریان. Factory --> Distribution Center--> Customer ۴-۴— لجستیک معکوس (Reverse Logistics) مدیریت جریان کالا از مشتری به سمت مراحل قبلی زنجیره. Customer --> Collection Center --> Manufacturer نمونهها:
بازگشت کالای معیوب
جمعآوری محصولات مستعمل
تعمیر
بازیافت
بازتولید
۵. انواع لجستیک بر اساس هدف و محیط فعالیت — لجستیک سبز (Green Logistics) تمرکز بر کاهش آثار زیستمحیطی فعالیتهای لجستیکی، مانند کاهش مصرف سوخت و انتشار گازهای گلخانهای. — لجستیک بشردوستانه (Humanitarian Logistics) مدیریت جریان منابع در شرایط بحران مانند زلزله، سیل و سایر حوادث. — لجستیک نظامی (Military Logistics) برنامهریزی و مدیریت تأمین و جابهجایی تجهیزات، سوخت و سایر منابع مورد نیاز عملیات. — لجستیک شهری (Urban Logistics) مدیریت جریان کالا در محیط شهری با توجه به محدودیتهایی مانند ترافیک، ظرفیت خودرو و آلودگی. International Logistics — لجستیک بینالمللی مدیریت جریان کالا در میان کشورها و در تعامل با بنادر، مرزها و شیوههای مختلف حملونقل. — لجستیک چندوجهی (Multimodal Logistics) استفاده از چند شیوه حملونقل در یک فرایند انتقال، مانند: Ship --> Rail --> Truck ۶. سطوح مختلف تصمیمگیری در لجستیک یکی از نکات مهم در آموزش لجستیک، تفکیک تصمیمها بر اساس افق زمانی و سطح تصمیمگیری است. سطح اول— لجستیک استراتژیک (Strategic Logistics) افق زمانی: بلندمدت تصمیمهای اساسی و ساختاری شبکه در این سطح اتخاذ میشوند. سؤالات نمونه:
کارخانه را کجا احداث کنیم؟
انبارها در چه مکانهایی قرار گیرند؟
چند مرکز توزیع داشته باشیم؟
ساختار شبکه لجستیک چگونه باشد؟
از چه شیوههای حملونقلی استفاده کنیم؟
چه بخشی از عملیات برونسپاری شود؟
مدلهای تحقیق در عملیات
Facility Location
Network Design
Strategic Supply Chain Design
Multi-Objective Optimization
۷— لجستیک تاکتیکی (Tactical Logistics) افق زمانی: میانمدت در این سطح، ظرفیتها و منابع موجود به شکل مناسب تخصیص داده میشوند. سؤالات نمونه:
چه مقدار موجودی نگهداری کنیم؟
هر مرکز توزیع به کدام مشتریان خدمت دهد؟
چه میزان کالا از هر کارخانه به هر انبار ارسال شود؟
برنامه تأمین و توزیع چگونه باشد؟
ظرفیت حملونقل چگونه تخصیص یابد؟
مدلهای تحقیق در عملیات
Transportation Problem
Transshipment Problem
Inventory Models
Assignment Problem
Production Planning
۸. — لجستیک عملیاتی (Operational Logistics) افق زمانی: کوتاهمدت و روزانه در این سطح، تصمیمهای اجرایی و روزمره گرفته میشوند. سؤالات نمونه:
امروز کدام خودرو اعزام شود؟
هر خودرو چه مسیری را طی کند؟
سفارشها با چه ترتیبی تحویل شوند؟
چه زمانی بارگیری انجام شود؟
کدام سفارش ابتدا ارسال شود؟
مدلهای تحقیق در عملیات
Vehicle Routing Problem (VRP)
Shortest Path Problem
Scheduling
Dispatching
Real-Time Routing
۹. ارتباط سه سطح لجستیک میتوان ساختار تصمیمگیری لجستیک را چنین خلاصه کرد: LOGISTICS DECISION LEVELS │ ┌────────────────┼────────────────┐ ↓ ↓ ↓ STRATEGIC TACTICAL OPERATIONAL بلندمدت میانمدت کوتاهمدت │ │ │ ↓ ↓ ↓ Network Design Transportation Routing Facility Location Inventory Scheduling Network Structure Production Dispatching │ │ │ └────────────────┼────────────────┘ ↓ OPTIMIZATION ↓ Better Logistics Decisions نکته مهم این است که این سه سطح مجزا اما مرتبط هستند. تصمیم استراتژیک درباره مکان انبار، بر تصمیم تاکتیکی تخصیص مشتریان و در نهایت بر تصمیم عملیاتی مسیریابی اثر میگذارد. ۱۰. یک مدل ریاضی آموزشی برای لجستیک برای درک نقش تحقیق در عملیات، یک مساله ساده Transportation Problem را در نظر بگیریم. فرض کنید دو کارخانه و سه مشتری داریم. ظرفیت کارخانهها:
کارخانه ۱: ۱۰۰ واحد
کارخانه ۲: ۱۵۰ واحد
تقاضای مشتریان:
مشتری ۱: ۸۰ واحد
مشتری ۲: ۷۰ واحد
مشتری ۳: ۱۰۰ واحد
متغیر تصمیم را به شکل زیر تعریف میکنیم: تابع هدف: هدف، کمینهسازی کل هزینه حملونقل است.
محدودیت ظرفیت کارخانهها
محدودیت تقاضای مشتریان
۱۱. این مدل چه چیزی را به ما میآموزد؟ مدل بالا یک پیام مهم دارد: تحقیق در عملیات، یک مساله واقعی لجستیکی را به متغیرهای تصمیم، تابع هدف و محدودیتهای ریاضی تبدیل میکند. در این مثال: متغیر تصمیم:چه مقدار از هر کارخانه به هر مشتری ارسال شود؟ تابع هدف:حداقل کردن هزینه کل حملونقل محدودیتها:ظرفیت کارخانهها و تقاضای مشتریان در مسائل واقعی میتوان محدودیتها و اهداف بسیار بیشتری اضافه کرد؛ برای مثال:
ظرفیت کامیون
زمان تحویل
پنجره زمانی مشتری
ظرفیت انبار
هزینه ثابت احداث مرکز
انتشار CO₂
ریسک اختلال
چند نوع محصول
در نتیجه، یک مسئله ساده حملونقل میتواند به یک Large-Scale Logistics Optimization Problem تبدیل شود. ۱۲. لجستیک و روشهای تحقیق در عملیات مهمترین ابزارهای تحقیق در عملیات در لجستیک عبارتاند از:
