انجمن ایرانی تحقیق در عملیات- آموزش مفاهیم پایه آشنایی با بهره وری و تدوین شاخص حذف تصاویر و رنگ‌ها  | آخرین بروزرسانی: 1404/4/11 |  آشنایی با بهره‌وری و تدوین شاخص‌های بهره‌وری مقدمه در محیط‌های اقتصادی و سازمانی امروز، دستیابی به عملکرد بهتر الزاماً به معنای افزایش منابع نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین مسیرهای بهبود عملکرد، استفاده هوشمندانه‌تر و اثربخش‌تر از منابع موجود است. سازمانی که بتواند با مقدار مشخصی از نیروی انسانی، سرمایه، زمان، انرژی و مواد اولیه، خروجی بیشتر یا باکیفیت‌تری ایجاد کند، از بهره‌وری بالاتری برخوردار است. بهره‌وری از مفاهیم کلیدی در مدیریت، اقتصاد، مهندسی صنایع، لجستیک و تحقیق در عملیات است و می‌تواند مبنایی برای اندازه‌گیری عملکرد، شناسایی نقاط ضعف، مقایسه واحدها و پشتیبانی از تصمیم‌گیری مدیریتی قرار گیرد. به زبان ساده: بهره‌وری یعنی ایجاد خروجی مناسب‌تر و ارزشمندتر با استفاده بهتر از منابع موجود. بنابراین بهره‌وری صرفاً «بیشتر کار کردن» یا «کاهش هزینه» نیست؛ بلکه مسئله اصلی، بهبود رابطه میان نهاده‌ها و ستانده‌ها است. ۱. بهره‌وری چیست؟ در ساده‌ترین بیان، بهره‌وری نسبت ستانده (Output) به نهاده (Input) است: Productivity=OutputInput برای مثال، اگر یک کارگاه با استفاده از ۱۰ نفر نیروی انسانی در یک ماه ۱۰۰۰ واحد محصول تولید کند: Productivity=۱۰۰۰۱۰=۱۰۰ یعنی به ازای هر واحد نهاده نیروی انسانی، ۱۰۰ واحد محصول تولید شده است. اما در سازمان‌های واقعی، معمولاً چندین نهاده و چندین ستانده وجود دارد. برای مثال یک شرکت ممکن است هم‌زمان از: نیروی انسانی سرمایه تجهیزات انرژی مواد اولیه زمان فناوری اطلاعات استفاده کند و در مقابل، محصولات، خدمات، درآمد، رضایت مشتری و سایر نتایج را ایجاد نماید. بنابراین سنجش بهره‌وری در سازمان‌های پیچیده نیازمند تعریف شاخص‌های مناسب و چندبعدی است. ۲. تفاوت بهره‌وری با اثربخشی و کارایی یکی از اشتباهات رایج، یکسان دانستن مفاهیم بهره‌وری، کارایی و اثربخشی است. کارایی (Efficiency) کارایی به این پرسش پاسخ می‌دهد: آیا منابع را با حداقل اتلاف برای تولید خروجی موردنظر به کار گرفته‌ایم؟ برای مثال اگر دو واحد سازمانی خروجی مشابهی تولید کنند، واحدی که منابع کمتری مصرف کرده است، کاراتر است. اثربخشی (Effectiveness) اثربخشی به این سؤال مربوط است: آیا به هدف موردنظر دست یافته‌ایم؟ ممکن است یک سازمان منابع خود را بسیار کارآمد مصرف کند، اما محصول یا خدمتی ارائه دهد که اساساً مورد نیاز مشتری نیست. در این حالت کارایی ممکن است مناسب باشد، اما اثربخشی پایین است. بهره‌وری (Productivity) بهره‌وری نگاه جامع‌تری به رابطه میان منابع مصرف‌شده و نتایج حاصل‌شده دارد. به همین دلیل می‌توان گفت: بهره‌وری حاصل پیوند هوشمندانه میان کارایی، اثربخشی و بهبود مستمر است. ۳. انواع بهره‌وری بسته به نوع نهاده‌ای که مورد بررسی قرار می‌گیرد، بهره‌وری را می‌توان به شکل‌های مختلف اندازه‌گیری کرد. ۳-۱. بهره‌وری نیروی کار LP=OutputLabor Input مثلاً: تعداد محصولاتساعت کار این شاخص نشان می‌دهد هر ساعت کار چه میزان خروجی ایجاد کرده است. ۳-۲. بهره‌وری سرمایه Capital Productivity=OutputCapital این شاخص رابطه میان خروجی و سرمایه به‌کارگرفته‌شده را بررسی می‌کند. ۳-۳. بهره‌وری انرژی Energy Productivity=OutputEnergy Consumption برای مثال تعداد واحد محصول تولیدشده به ازای هر کیلووات‌ساعت انرژی. ۳-۴. بهره‌وری مواد Material Productivity=OutputMaterial Consumption این شاخص در صنایع تولیدی و زنجیره تأمین اهمیت ویژه‌ای دارد. ۳-۵. بهره‌وری کل عوامل در شرایطی که چندین نهاده به‌صورت هم‌زمان در نظر گرفته شوند، می‌توان از مفهوم بهره‌وری کل عوامل (Total Factor Productivity) استفاده کرد. به صورت مفهومی: TFP=Total OutputWeighted Inputs در این حالت، برای نهاده‌های مختلف وزن یا ارزش مناسبی در نظر گرفته می‌شود. ۴. شاخص بهره‌وری چیست؟ شاخص بهره‌وری یک معیار کمی برای سنجش میزان استفاده از منابع در ایجاد خروجی است. یک شاخص مناسب باید بتواند تغییرات عملکرد را در طول زمان یا میان واحدهای مختلف نشان دهد. برای مثال فرض کنید بهره‌وری یک واحد در سال اول برابر ۸۰ و در سال دوم برابر ۹۲ باشد: Productivity Index=۹۲۸۰×۱۰۰=۱۱۵ بنابراین شاخص بهره‌وری نسبت به سال پایه ۱۵ درصد افزایش یافته است. ۵. چگونه یک شاخص بهره‌وری مناسب تدوین کنیم؟ تدوین شاخص نباید با انتخاب یک عدد یا نسبت به‌صورت تصادفی آغاز شود. بهتر است یک فرآیند مرحله‌ای طی شود. مرحله اول: تعیین هدف ابتدا باید مشخص شود: دقیقاً می‌خواهیم چه چیزی را اندازه‌گیری و بهبود دهیم؟ مثلاً: بهره‌وری نیروی انسانی بهره‌وری تولید بهره‌وری حمل‌ونقل بهره‌وری انبار بهره‌وری انرژی بهره‌وری فروش بهره‌وری خدمات بهره‌وری کل سازمان بدون هدف مشخص، شاخص ممکن است صرفاً یک عدد باشد و ارزش مدیریتی محدودی داشته باشد. مرحله دوم: شناسایی نهاده‌ها و ستانده‌ها پس از تعیین هدف، باید مشخص کنیم: نهاده‌ها چیست؟ مانند: تعداد کارکنان ساعت کار هزینه سرمایه مواد اولیه انرژی زمان ظرفیت تجهیزات ستانده‌ها چیست؟ مانند: تعداد محصول ارزش تولید درآمد تعداد خدمات ارائه‌شده تعداد مشتری کیفیت خدمت سطح رضایت مشتری مرحله سوم: انتخاب متغیرهای قابل اندازه‌گیری یک شاخص خوب باید تا حد امکان: مشخص، قابل اندازه‌گیری، قابل مقایسه و قابل تفسیر باشد. برای مثال به جای عبارت کلی: «بهبود عملکرد کارکنان» می‌توان از شاخص: «تعداد خدمات ارائه‌شده به ازای هر ساعت کار» استفاده کرد. ۶. ویژگی‌های یک شاخص بهره‌وری مناسب یک شاخص مناسب بهتر است دارای ویژگی‌های زیر باشد: توضیح ویژگی مستقیماً با هدف سازمان ارتباط داشته باشد مرتبط داده لازم برای محاسبه آن وجود داشته باشد قابل اندازه‌گیری امکان مقایسه زمانی یا بین واحدها وجود داشته باشد قابل مقایسه مدیر و کارکنان بتوانند مفهوم آن را درک کنند قابل فهم سازمان بتواند بر عوامل مؤثر بر آن اثر بگذارد قابل کنترل داده‌های آن دقیق و قابل اعتماد باشد قابل اتکا امکان محاسبه در زمان مناسب وجود داشته باشد به‌هنگام طراحی آن انگیزه ایجاد رفتار نامطلوب نکند غیرقابل دستکاری ۷. مثال کاربردی: تدوین شاخص بهره‌وری حمل‌ونقل فرض کنیم یک شرکت حمل‌ونقل می‌خواهد بهره‌وری ناوگان خود را اندازه‌گیری کند. یکی از شاخص‌های ساده می‌تواند چنین باشد: Vehicle Productivity=Ton-KmVehicle Hours اما برای ارزیابی جامع‌تر، شاخص‌های دیگری نیز می‌توان تعریف کرد: شاخص بهره‌وری سوخت Fuel Productivity=Ton-KmFuel Consumption شاخص استفاده از ظرفیت Capacity Utilization=Actual LoadVehicle Capacity×۱۰۰ شاخص بهره‌وری زمانی Time Productivity=Delivered ShipmentsOperating Hours در نتیجه، یک سازمان نباید تنها با یک شاخص درباره بهره‌وری قضاوت کند. ۸. شاخص‌های تک‌بعدی و چندبعدی شاخص‌های بهره‌وری را می‌توان به دو گروه کلی تقسیم کرد. شاخص تک‌بعدی در این حالت یک نهاده در برابر یک خروجی قرار می‌گیرد: P=OutputLabor مزیت آن سادگی است؛ اما ممکن است تصویر کاملی از عملکرد ارائه نکند. شاخص چندبعدی در این حالت چند نهاده و چند خروجی به صورت هم‌زمان بررسی می‌شوند. برای سازمان‌های پیچیده، این رویکرد می‌تواند اطلاعات بیشتری فراهم کند. در این مرحله، تحقیق در عملیات می‌تواند نقش مهمی ایفا کند. روش‌هایی مانند: DEA AHP TOPSIS VIKOR مدل‌های برنامه‌ریزی ریاضی مدل‌های چندمعیاره می‌توانند برای ارزیابی و مقایسه بهره‌وری واحدهای مختلف مورد استفاده قرار گیرند. به‌ویژه تحلیل پوششی داده‌ها (DEA) امکان مقایسه واحدهای تصمیم‌گیرنده را با درنظرگرفتن چندین نهاده و ستانده فراهم می‌کند. ۹. از «اندازه‌گیری» تا «بهبود بهره‌وری» اندازه‌گیری بهره‌وری، هدف نهایی نیست. فرآیند واقعی مدیریت بهره‌وری را می‌توان به صورت زیر نشان داد: هدف‌گذاری → شناسایی نهاده و ستانده → طراحی شاخص → جمع‌آوری داده → اندازه‌گیری → مقایسه → شناسایی شکاف → تحلیل علت → اقدام اصلاحی → ارزیابی مجدد بنابراین شاخص باید به تصمیم مدیریتی متصل شود. برای مثال اگر بهره‌وری یک واحد کاهش یافته است، باید پرسید: آیا ساعات کار افزایش یافته است؟ آیا تولید کاهش یافته است؟ آیا تجهیزات دچار مشکل شده‌اند؟ آیا مواد اولیه باکیفیت نبوده‌اند؟ آیا فرآیند کاری تغییر کرده است؟ آیا تقاضای بازار کاهش یافته است؟ در نتیجه: شاخص خوب، فقط عملکرد را اندازه‌گیری نمی‌کند؛ بلکه مسیر تحلیل و بهبود را نیز روشن می‌سازد. ۱۰. جمع‌بندی بهره‌وری یکی از ابزارهای مهم برای تصمیم‌گیری، ارزیابی عملکرد و بهبود مستمر سازمان‌ها است. نقطه شروع بهره‌وری، شناخت صحیح رابطه میان نهاده‌ها و ستانده‌هاست. برای تدوین یک شاخص مناسب باید: هدف را مشخص کنیم؛ نهاده‌ها و ستانده‌ها را شناسایی کنیم؛ متغیرهای قابل اندازه‌گیری را انتخاب کنیم؛ رابطه یا مدل شاخص را تعیین کنیم؛ داده‌های معتبر جمع‌آوری کنیم؛ شاخص را در طول زمان یا میان واحدها مقایسه کنیم؛ علل شکاف بهره‌وری را شناسایی کنیم؛ اقدامات اصلاحی انجام دهیم؛ و در نهایت، اثر اقدامات را دوباره اندازه‌گیری کنیم. در نگاه تحقیق در عملیات، بهره‌وری تنها یک نسبت ساده میان خروجی و ورودی نیست؛ بلکه می‌تواند به یک مسئله تصمیم‌گیری و بهینه‌سازی چندمعیاره تبدیل شود. از این منظر، هدف نهایی، یافتن ترکیبی مناسب از منابع، فرآیندها و تصمیم‌ها برای دستیابی به خروجی مطلوب با کمترین اتلاف و بیشترین ارزش‌آفرینی است. پیام کلیدی: بهره‌وری یعنی بهتر تصمیم گرفتن درباره منابع محدود؛ و شاخص بهره‌وری ابزاری است برای تبدیل این مفهوم به یک معیار قابل اندازه‌گیری، مقایسه و بهبود.   نشانی مطلب در وبگاه انجمن ایرانی تحقیق در عملیات: http://iors.ir/find-1.71.598.fa.html برگشت به اصل مطلب