|
|
|
|
|
|
 |
از امکانسنجی و مکانیابی تا تصویب منطقه آزاد مازندران با تاکید بر نقش انجمن تحقیق در عملیات ایران در تصمیمسازی بهینه |
 |
|
| | آخرین بروزرسانی: 1404/9/11 | |
|
«از امکانسنجی و مکانیابی تا تصویب منطقه آزاد مازندران»
با تاکید بر نقش انجمن تحقیق در عملیات ایران در تصمیمسازی بهینه
مقدمه
ایجاد یک منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی، تصمیمی چندبعدی و راهبردی است که نمیتوان آن را صرفاً به انتخاب یک موقعیت جغرافیایی محدود کرد. چنین تصمیمی مستلزم بررسی همزمان مجموعهای از عوامل اقتصادی، جغرافیایی، زیرساختی، حملونقلی، لجستیکی، صنعتی، کشاورزی، گردشگری، انسانی، اجتماعی و نهادی است.
از این منظر، امکانسنجی و مکانیابی منطقه آزاد یکی از نمونههای واقعی و پیچیده مسائل تصمیمگیری است که ارتباط مستقیمی با حوزههای تخصصی تحقیق در عملیات، بهویژه مکانیابی، تصمیمگیری چندمعیاره، بهینهسازی، تحلیل شبکه و برنامهریزی منطقهای دارد.
در بررسی سوابق منتشرشده درباره روند شکلگیری ایده منطقه آزاد مازندران، یکی از اسناد قابل توجه، گزارشی مربوط به هماندیشی شهرداران شهرهای مرکزی مازندران در دیماه ۱۳۹۶ است. در این گزارش، دکتر سید هادی ناصری اوجاکی، عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران، رئیس انجمن تحقیق در عملیات ایران و رئیس واحد پژوهشی بهینهسازی و لجستیک، با عنوان »مسئول و مجری طرح امکانسنجی و مکانیابی منطقه آزاد مازندران« معرفی شده است.
این سند، یکی از شواهد مهم درباره حضور و نقش کارشناسی دکتر ناصری در مراحل مطالعه پایه اعم از امکان سنجی و مکانیابی منطقه آزاد مازندران به شمار میرود.
۱. منطقه آزاد مازندران؛ یک مسئله پیچیده تصمیمگیری
منطقه آزاد را میتوان یک نظام فضایی ـ اقتصادی دانست که در آن مجموعهای از فعالیتهای تجاری، صنعتی، لجستیکی، صادراتی و خدماتی در یک محدوده مشخص متمرکز میشوند.
از این منظر، پرسش اصلی در مرحله مطالعات امکانسنجی و مکانیابی چنین است:
کدام محدوده جغرافیایی، با توجه به مجموعهای از معیارها و محدودیتهای اقتصادی، زیرساختی، لجستیکی، اجتماعی و محیطی، ظرفیت بیشتری برای ایجاد و توسعه یک منطقه آزاد دارد؟
این پرسش، ماهیتی چندمعیاره دارد و پاسخ به آن نیازمند ترکیب دادههای مختلف و تحلیل روابط میان عوامل گوناگون است.
به همین دلیل، چنین پروژهای میتواند در چارچوب تحقیق در عملیات با موضوعاتی همچون موارد زیر ارتباط پیدا کند:
- مسائل مکانیابی؛
- تصمیمگیری چندمعیاره؛
- مدلهای تخصیص؛
- تحلیل شبکه؛
- مدلهای حملونقل؛
- بهینهسازی منطقهای؛
- تحلیل سناریو؛
- تحلیل حساسیت؛
- و مدلسازی سیستمهای پیچیده.
۲. نقش دکتر ناصری مسئول و مجری طرح امکانسنجی و مکانیابی منطقه آزاد مازندران« در امکانسنجی و مکانیابی
یکی از اسناد رسانهای مهم در این زمینه، گزارش هماندیشی شهرداران شهرهای مرکزی مازندران است که در ۴ دی ۱۳۹۶ در بابلسر برگزار شد. در این گزارش، دکتر سید هادی ناصری اوجاکی بهصراحت با عنوان: مسئول و مجری طرح امکانسنجی و مکانیابی منطقه آزاد مازندران« معرفی شده است.
این عنوان، اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد حضور دکتر ناصری در موضوع منطقه آزاد صرفاً به مشارکت در یک نشست یا ارائه یک دیدگاه عمومی محدود نبوده، بلکه در آن مقطع، مسئولیت مشخصی در ارتباط با مطالعات امکانسنجی و مکانیابی طرح داشته است.
دکتر سید هادی ناصری اوجاکی در این نشست گزارشی درباره ضرورت ایجاد منطقه آزاد در بخش مرکزی مازندران ارائه کرده به پرسشهای حاضران پاسخ داده است. (منبع: گزارش هماندیشی شهرداران شهرهای مرکزی مازندران، دیماه ۱۳۹۶)
۳. رویکرد مطالعاتی؛ شناسایی و مقایسه مزیتهای منطقهای
بر اساس گزارش منتشرشده از نشست سال ۱۳۹۶، یکی از محورهای مورد توجه دکتر ناصری، بررسی ظرفیتهای بخش مرکزی مازندران و مقایسه مزیتهای نسبی آن با مناطق دیگر استان بوده است. در این رویکرد، منطقه صرفاً بر اساس یک شاخص مورد ارزیابی قرار نمیگیرد، بلکه مجموعهای از ظرفیتها و قابلیتها در کنار یکدیگر مورد توجه قرار میگیرند.
از جمله ظرفیتهایی که در گزارش آن دوره مورد اشاره قرار گرفتهاند عبارتاند از:
ظرفیت علمی و منابع انسانی
- دانشگاه مازندران؛
- دانشگاهها و مراکز آموزش عالی شهرهای مرکزی استان؛
- ظرفیت استادان، پژوهشگران و نیروی انسانی متخصص.
ظرفیت حملونقل و لجستیک
- دسترسی به محورهای ارتباطی مهم؛
- ظرفیت بنادر؛
- ارتباط میان مراکز تولید، بازار و بنادر؛
- قابلیتهای بالقوه حملونقل و لجستیک.
ظرفیت صنعتی و تولیدی
- شهرکهای صنعتی؛
- صنایع غذایی؛
- صنایع نساجی؛
- ظرفیتهای تولیدی شهرهای مرکزی استان.
ظرفیت کشاورزی و شیلات
- تولیدات کشاورزی؛
- شیلات؛
- آبزیپروری؛
- محصولات قابل صادرات.
ظرفیت گردشگری
- موقعیت ساحلی؛
- مراکز اقامتی؛
- شهرکهای گردشگری؛
- ظرفیتهای گردشگری دریایی و طبیعی.
ظرفیت تجاری و صادراتی
- پایانههای صادراتی؛
- بازارهای منطقهای؛
- قابلیت اتصال تولیدکنندگان به بازارهای داخلی و خارجی.
بدیهی است این موارد مربوط به ارزیابیهای مطرحشده در سال ۱۳۹۶ هستند و برای استفاده در مطالعات امروزی باید با دادههای جدید بهروزرسانی شوند.
۴. مکانیابی؛ از انتخاب نقطه تا طراحی یک شبکه اقتصادی
یکی از نکات مهم در مطالعات منطقه آزاد، تفاوت میان »مکان مناسب« و »شبکه مناسب« است. یک مکان ممکن است از نظر جغرافیایی مناسب باشد، اما اگر به شبکه حملونقل، مراکز تولید، بازارها، نیروی انسانی و زیرساختهای تجاری متصل نباشد، مزیت آن کاهش خواهد یافت. از منظر تحقیق در عملیات، بنابراین میتوان مسئله را در چند سطح مورد بررسی قرار داد:
مکانیابی
↓
دسترسی به زیرساخت
↓
ارتباط با شبکه حملونقل
↓
اتصال به مراکز تولید و مصرف
↓
بهینهسازی جریان کالا
↓
ارزیابی اقتصادی و منطقهای
این نگاه، منطقه آزاد را از یک «نقطه روی نقشه» به یک شبکه بههمپیوسته اقتصادی و لجستیکی تبدیل میکند.
۵. بابلسر و بخش مرکزی مازندران در مطالعات پایه
در گزارش هماندیشی سال ۱۳۹۶، ظرفیت بخش مرکزی استان و بهویژه شهرهای ساحلی مورد توجه قرار گرفته است. بابلسر نیز بهعنوان یکی از نقاط مهم این بخش از استان، از منظر موقعیت ساحلی، ظرفیت دانشگاهی، گردشگری، خدماتی و ارتباطی مورد توجه قرار گرفته است. از منظر روششناسی تحقیق در عملیات، این مرحله را میتوان مرحله شناسایی و غربالگری اولیه گزینهها دانست.
در یک مدل رسمی مکانیابی، این فرآیند میتواند شامل مراحل زیر باشد:
- تعریف اهداف؛
- تعیین معیارها؛
- شناسایی گزینههای مکانی؛
- جمعآوری دادهها؛
- استانداردسازی دادهها؛
- تعیین وزن معیارها؛
- ارزیابی گزینهها؛
- تحلیل حساسیت؛
- بررسی محدودیتهای اجرایی و قانونی؛
- ارائه گزینه یا مجموعه گزینه؛
۶. از مدلسازی تا مشارکت ذینفعان
یکی از ویژگیهای قابل توجه فعالیتهای ثبتشده در گزارش سال ۱۳۹۶، توجه به مشارکت مدیریت شهری و ذینفعان منطقهای است. در نشست بابلسر، شهرداران و نمایندگان شوراهای شهرهای مختلف حضور داشتند و موضوع ایجاد منطقه آزاد از منظر ظرفیتهای بخش مرکزی استان مورد بحث قرار گرفت. همچنین پیشنهاد تشکیل کارگروه و استمرار نشستهای مرتبط با طرح مطرح شده بود. این موضوع از منظر تحقیق در عملیات اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در پروژههای واقعی، مدل ریاضی بهتنهایی تصمیم نهایی را ایجاد نمیکند.
تصمیم موفق نیازمند تعامل میان:
مدل و داده
دانش کارشناسی
تجربه مدیران
دیدگاه ذینفعان
محدودیتهای قانونی و اجرایی
است.
این همان نقطهای است که تحقیق در عملیات از یک دانش صرفاً محاسباتی به یک علم تصمیمسازی و مدیریت تصمیم تبدیل میشود.
۷. انتقال یافتههای کارشناسی به سطح تصمیمگیری ملی
بر اساس گزارش سال ۱۳۹۶، تهیه گزارش تکمیلی درباره ظرفیتهای نیروی انسانی، زیرساختی و مزیتهای نسبی بخش مرکزی مازندران و ارائه آن به مراجع تصمیمگیر ملی، از جمله شورای عالی مناطق آزاد و نمایندگان مجلس، مورد توجه قرار گرفته بود.
این مرحله، یکی از مهمترین حلقههای زنجیره تصمیمسازی است:
داده --> مدل --> تحلیل --> گزارش کارشناسی --> مذاکره و اجماع --> تصمیم سیاستی
در واقع، یکی از رسالتهای مهم تحقیق در عملیات نیز همین تبدیل مسائل پیچیده و چندبعدی به اطلاعات قابل استفاده برای تصمیمگیرندگان است.
۸. از مطالعات پایه اولیه تا فرآیند تصویب قانونی
لازم است میان دو مرحله تاریخی تفاوت قائل شویم:
مرحله نخست: مطالعات، امکانسنجی و مکانیابی
که در مقطع مورد استناد این گزارش، نام دکتر سید هادی ناصری اوجاکی بهعنوان مسئول و مجری طرح در منابع رسانهای ثبت شده است.
مرحله دوم: روند تصمیمگیری دولتی و تقنینی و تصویب منطقه آزاد
که فرآیندی چندساله و متشکل از اقدامات و تصمیمهای نهادهای مختلف بوده است.
در ۱۵ مرداد ۱۴۰۲، مجلس شورای اسلامی با ایجاد منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی مازندران موافقت کرد.
گزارش منتشرشده از جلسه مجلس، رأی ۱۲۴ نماینده موافق، ۵۷ نماینده مخالف و ۶ نماینده ممتنع از مجموع ۲۱۹ نماینده حاضر را ثبت کرده است. در مصوبه، محدودههای مشخصی برای منطقه آزاد مازندران در نظر گرفته شد.
۹. محدوه در طرح پایه اولیه و محدوده نهایی مصوب
از نظر علمی و تاریخی، ضروری است میان پیشنهادهای مکانی مطرحشده در مطالعات اولیه و محدوده قانونی نهایی منطقه آزاد تمایز ایجاد شود. بر اساس منابع عمومی بررسیشده، در مراحل بعدی نهایی نیز، محدودههایی از جمله:
- بندر امیرآباد؛
- محدوده بابلسر (میرود تا چپکرود)؛
- و بندر نوشهر
در ساختار پیشنهادی و سپس مصوب منطقه آزاد مازندران قرار گرفتند که تا حدودی همان محدوده پیشنهادی طرح انجام شده حاصل مطالعات اولیه دکتر سید هادی ناصری اوجاکی بوده است. بررسی اسناد اصلی طرح، گزارش امکانسنجی، نقشههای مکانیابی و مکاتبات رسمی درستی این مطلب را اتصدیق می کند.
۱۰. منطقه آزاد مازندران بهعنوان یک مطالعه موردی تحقیق در عملیات
از منظر انجمن تحقیق در عملیات ایران، تجربه منطقه آزاد مازندران ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یک مطالعه موردی بومی در تحقیق در عملیات دارد.
برخی از مهمترین حوزههای قابل مطالعه عبارتاند از:
۱۰.۱. مکانیابی چندمعیاره
ارزیابی گزینههای مختلف بر اساس مجموعهای از معیارهای اقتصادی، اجتماعی، زیرساختی، محیطزیستی و لجستیکی.
۱۰.۲. تصمیمگیری چندمعیاره
استفاده از روشهایی مانند AHP، TOPSIS، VIKOR و سایر روشهای تصمیمگیری چندمعیاره، در صورت وجود دادهها و مستندات مناسب.
۱۰.۳. مدلهای شبکه
بررسی ارتباط بنادر، جادهها، مراکز تولید، پایانههای صادراتی، مراکز توزیع و بازارها.
۱۰.۴. بهینهسازی لجستیک
تحلیل جریان کالا و طراحی شبکه بهینه لجستیکی در منطقه.
۱۰.۵. تحلیل سناریو
بررسی پیامدهای گزینههای مختلف توسعهای.
۱۰.۶. تحلیل حساسیت
بررسی پایداری تصمیم در برابر تغییر وزن معیارها، هزینهها و سایر پارامترهای مدل.
۱۰.۷. تصمیمگیری مشارکتی
ترکیب تحلیل کمی با نظرات مدیران، متخصصان، دستگاههای اجرایی، بخش خصوصی و مدیریت محلی.
۱۱. اهمیت تجربه از منظر انجمن تحقیق در عملیات ایران
انجمن تحقیق در عملیات ایران، تحقیق در عملیات را صرفاً مجموعهای از روشهای ریاضی برای حل مسائل انتزاعی نمیداند؛ بلکه آن را ابزاری برای تصمیمسازی، بهینهسازی و حل مسائل واقعی سازمانها، صنایع و مناطق میداند.
تجربه مطالعات منطقه آزاد مازندران از این منظر قابل توجه است؛ زیرا یک مسئله واقعی و چندبعدی را در نقطه اتصال چند حوزه قرار میدهد:
تحقیق در عملیات
↕
اقتصاد منطقهای
↕
مکانیابی
↕
حملونقل و لجستیک
↕
مدیریت زیرساخت
↕
تصمیمگیری چندمعیاره
↕
سیاستگذاری و توسعه منطقهای
این پیوند میتواند الگویی برای معرفی کاربردهای واقعی تحقیق در عملیات در کشور باشد.
۱۲. نقش علمی و اجرایی انجمن تحقیق در عملیات ایران در این طرح
در این بررسی انجام شده، نام دکتر ناصری رئیس انجمن تحقیق در عملیات ایران، با مرحله مطالعات امکانسنجی و مکانیابی منطقه آزاد مازندران پیوند خورده است. بر اساس گزارش مستند سال ۱۳۹۶، دکتر ناصری بهعنوان مسئول و مجری طرح امکانسنجی و مکانیابی منطقه آزاد مازندران معرفی شده و در نشست شهرداران شهرهای مرکزی استان، گزارش کارشناسی مرتبط با طرح را ارائه کرده است. از این منظر، این فعالیت را میتوان نمونهای از حضور یک متخصص تحقیق در عملیات در یک مسئله واقعی توسعه منطقهای و تصمیمسازی فضایی دانست.
۱۳. یک تجربه قابل بازخوانی برای جامعه علمی
تجربه منطقه آزاد مازندران از منظر علمی، یک فرصت مناسب برای بازخوانی این پرسش است که:
چگونه میتوان دانش تحقیق در عملیات را از محیط دانشگاه به عرصه مسائل واقعی و پیچیده توسعه کشور منتقل کرد؟
پاسخ به این پرسش صرفاً در انتخاب یک الگوریتم یا نرمافزار خلاصه نمیشود.
فرآیند واقعی شامل:
شناخت مسئله
- تعریف اهداف
- شناسایی معیارها
- جمعآوری داده
- مدلسازی
- تحلیل گزینهها
- تعامل با ذینفعان
- ارائه نتایج
- تصمیمسازی
- پیادهسازی
- ارزیابی و بازنگری
است.
این رویکرد، با ماهیت کاربردی و مدیریتی تحقیق در عملیات سازگاری دارد.
۱۴. جمعبندی
روند شکلگیری و تصویب منطقه آزاد مازندران را میتوان نمونهای از یک فرآیند طولانی و چندسطحی تصمیمگیری دانست که در آن مطالعات کارشناسی، مکانیابی، تعاملات منطقهای، تصمیمهای مدیریتی، فرآیندهای دولتی و در نهایت قانونگذاری در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. در یکی از مراحل اساسی و اولیه این فرآیند، دکتر سید هادی ناصری اوجاکیرئیس انجمن تحقیق در عملیات ایران و رئیس واحد پژوهشی بهینهسازی و لجستیک، بهعنوان مسئول و مجری طرح امکانسنجی و مکانیابی منطقه آزاد مازندران معرفی شده است. مستندات منتشرشده همچنین نشان میدهند که دکتر ناصری در سال ۱۳۹۶ در نشست شهرداران شهرهای مرکزی مازندران در بابلسر، گزارشی درباره ضرورت و ظرفیتهای ایجاد منطقه آزاد در بخش مرکزی استان ارائه کرده و درباره ظرفیتهای انسانی، زیرساختی، اقتصادی، صنعتی، گردشگری و لجستیکی منطقه بحث کرده است. سالها بعد، فرآیند ایجاد منطقه آزاد مازندران وارد مرحله تقنینی شد و مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۲ با ایجاد منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی مازندران موافقت کرد. از منظر انجمن تحقیق در عملیات ایران، اهمیت این تجربه تنها در موضوع منطقه آزاد خلاصه نمیشود؛ بلکه این تجربه میتواند نمونهای از کاربرد دانش تحقیق در عملیات در مسائل واقعی مکانیابی، تصمیمگیری چندمعیاره، لجستیک، توسعه منطقهای و سیاستگذاری باشد. همچنین این تجربه نشان میدهد که اثرگذاری تحقیق در عملیات زمانی به حداکثر میرسد که مدلسازی علمی با شناخت مسئله، دادههای واقعی، مشارکت ذینفعان و فرآیند تصمیمسازی مدیریتی پیوند بخورد.
شایان ذکر است در مراسم افتتاحیه شانزدهمین کنفرانس بین المللی تحقیق در عملیات ایران که با حضور ریاست محترم سازمان بهره وری کشور و عضو پیوسته فرهنگستان علوم وزارت علوم تحقیقات وفناوری که از تاریخ ۲۴ تا ۲۶ آبان ۱۴۰۲ در شهر رامسر برگزار شد از دکتر هادی ناصری به عنوان طرح کاربردی برتر برگزیده کشور با اهدای مدال و نشان افتخار انجمن تقدیر شد.
منابع و مستندات:
۱. گزارش هماندیشی شهرداران شهرهای مرکزی مازندران، دیماه ۱۳۹۶.
۲. گزارش تصویب ایجاد منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی مازندران در مجلس شورای اسلامی، ۱۵ مرداد ۱۴۰۲.
۳. دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد و تجاری کشور، شهریور ۱۳۹۵.
۴. اداره راه و شهرسازی استان مازندران، آذر ۱۳۹۵.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
